Inkluz

mur cyklopowy — mur z nieforemnych kamieni, odpowiednio dobranych lub ociosanych, złączonych za pomocą odpowiedniej zaprawy. W starożytności i średniowieczu taka zaprawa była mroczną mieszaniną piasku, wody, jajek (!) i wapna, czasem trocin.

baszta — rodzaj wieży, wkomponowanej w obwód murów i od nich wyższej, mającej podnosić walory obronne tychże murów i całej twierdzy. Baszty budowano na planie czworoboku, koła, wieloboku i półkola (półbaszta). Czasem różne kondygnacje były wznoszone na różnych planach (tak jak była zbudowana latarnia w Aleksandrii). Wielkość baszt także była bardzo zróżnicowana, od budowli małych (jedno-, dwukondygnacyjnych i przekątnej 2-3 m) po duże (pięcio-, sześciokondygnacyjne baszty o przekątnej 10-20m); były wznoszone z drewna, kamienia lub cegły, czasem też konstrukcji mieszanej (jeżeli właściciela twierdzy nie było stać na całkowicie kamienne baszty, to "pięterko" budowano z drewna), często były kryte hełmem; były różnie wyposażone: w strzelnice, nadwieszane wykusze, krenelaże, machikuły lub hurdycje.

Baszty mogły być zamknięte od strony twierdzy i dostępne tylko z chodnika straży, częściowo otwarte, np. arkadą, lub też ukształtowane jak wykusz; baszty były na ogół wysunięte przed lico murów, niekiedy znacznie (wtedy były połączone szyją z resztą twierdzy). Liczba baszt i odstępów między nimi zależała od warunków, w jakich zlokalizowano twierdzę, kosztów budowy i potrzeb obrony. Najczęściej baszty były rozstawiane w odległości podwójnego zasięgu stosowanej przez obrońców broni strzeleckiej, ale nierzadko ta odległość była mniejsza. Lokowano je zarówno na rogach fortalicji, jak i na prostych odcinkach muru. Przeznaczeniem baszt była obrona skrzydłowa przedpola i wspieranie sąsiednich odcinków. Istniało kilka rodzajów baszt: alkierzowe (narożne); bramne (nad bramą; wbrew pozorom nie były to "wieże" bramne), wyposażone w warowną bramę i niekiedy także w most; wykusze (umieszczone w ciągu murów); ogniowe (ze stanowiskami dla broni palnej); artyleryjskie (szczególny rodzaj baszty ogniowej), wyposażone w działobitnie, strzelnice działowe, otwory wentylacyjne i magazyny na amunicję i pociski.

mur uskokowy — takie ukształtowanie muru obronnego, aby przystosować go do obrony kleszczowej. Polegało to na takim załamaniu prostego odcinka umocnień, by utworzyć uskok i umożliwić ostrzeliwanie nacierającego przeciwnika pod krzyżującymi się kątami (obrona kleszczowa) oraz ostrzał skrzydłowy wzdłuż murów.

wykusz — rodzaj baszty utworzonej przez wygięcie murów obronnych w kierunku przedpola, zbudowanej na planie półkola, czworoboku lub trójkąta, otwartej podstawą w kierunku wnętrza obwodu, o wysokości równej wysokości murów; wykusze wyposażone były w liczne urządzenia obronne typowe dla muru.

wykusz nadwieszony — erker [niem.], rodzaj obudowanego stanowiska strzeleckiego, nadwieszonego na kroksztynach lub trompach na zewnątrz muru, wieży, baszty itp., przystosowanego do obrony pionowej, skrzydłowej i przedpola przez odpowiednie strzelnice i otwory. Wykusze dostępne były jedynie z chodnika obronnego lub kondygnacji obronnej i służyły głównie do obrony podstawy obwałowań w miejscach najbardziej tego potrzebujących (nad bramami, na długich odcinakach muru pozbawionych baszt itd.). Istniały wykusze drewniane i murowane. W późniejszych okresach w wykuszach umieszczano latryny i alkierze (sypialnie).

machikuły — urządzenie obronne w formie ganku na murach, basztach, wieżach itp., utworzone przez nadwieszenie przed­piersia na wspornikach wysuniętych przed lico muru; otwory w podłodze mię­dzy wspornikami umożliwiały bezpośred­nią obronę pionową podstawy ściany ele­mentu obronnego; stosowane głównie w średniowieczu, utrzymały się jeszcze jakiś czas potem (do XVI w.). Stosowano też machikuły ślepe — jako element architektoniczny wykorzystywany w celach zdobniczych. Machikułami zwano też hurdycje wykonane całkowicie z kamienia.

hurdycja — obwarowanie średniowieczne, urządzenie obronne w postaci drewnianego ganku, z reguły za­daszonego, nadwieszonego na wsporni­kach na zewnętrznej stronie ściany budowli obronnej, wyposażonego w strzelnice w przedpiersiu oraz otwory w podłodze, służące do prostopadłej obrony podstawy ściany; po­dobną funkcję obronną pełniły murowane machikuły. Często zamiast zwykłych blanków i krenelażów budowano hurdycje i machikuły, które były znacznie droższe, ale dawały obrońcom o wiele lepszą osłonę przed działaniami wroga. Poza tym hurdycji nie dało się atakować za pomocą zwykłych drabin szturmowych.

brona — 1) brama; 2) strzeżone przejście graniczne; 3) krata zamykająca otwór bramy warownej, spuszczana i pod­noszona na łańcuchach lub linach (czasami, tak jak w Malborku, system podnoszenia wielotonowych bron był niezwykle skomplikowanym majstersztykiem ówczesnej sztuki inżynierskiej), wyko­nana najczęściej z twardego drewna oku­tego żelaznymi wzmocnieniami (niekiedy w postaci kolców) lub o wyglądzie żelaznej kraty o niewiel­kich otworach; pionowy ruch stabilizowa­ny był prowadnicami umieszczonymi w obudowie otworu bramy. Zza takiej brony można było prowadzić skuteczny ostrzał przeciwników stłoczonych za nią. Przyjęło się konstruować rozbudowane systemy bramne, w których kilka bron, spuszczanych z góry, dzieliło tunel pod basztą bramną na mniejsze odcinki. Cały sufit był usiany otworami, z których rzucano w atakujących włócznie, strzelano do nich z kusz i łuków, wylewano wrzątek, smołę, rozgrzany olej bądź gorący piasek. Każdą taką bronę trzeba było pokonać osobno — raczej bez użycia taranów, z uwagi na ograniczoną przestrzeń.

chodnik obronny, chodnik straży, pawlacz, ganek obronny, ganek straży, ganek strzelecki — ciąg komunikacyj­ny założony na koronie muru obronnego, niekie­dy w formie nadbudowanego na nim drewnianego lub murowanego pomostu, osłonięty przedpiersiem; wyposażenie chodnika obronnego stanowiły: ławka strzelecka oraz srzelnice w przedpiersiu; chodnik obronny miał za zadanie łączyć po­szczególne elementy obwodu obronnego (bra­my, baszty, basteje), do których stanowił niekiedy jedyny dostęp [i wtedy dzielni atakujący wojownicy po wdarciu się na koronę muru (co było okupione wieloma stratami) musieli albo skakać w dół, powiedzmy, dziesięć metrów na wybrukowaną ulicę, albo zdobywać najbliższą wieżę czy basztę, w której były schody na poziom ulicy...].

krenelaż, blanki, flankowanie — urzą­dzenie obronne stanowiące przedpiersie lub zwieńczenie przedpiersia dowolnego ele­mentu obronnego, najczęściej muru; uformowane jako ciąg murowanych, występujących na przemian zębów (krenele) i wrębów (merlony); wręby pełniły w krenelażu funkcję otwartej od góry strzelnicy, niekiedy zamykanej ruchomymi zasłona­mi (ambrazurami); zęby służyły jako osłona, niekiedy dodatkowo wyposażona w strzelnice. Łucznicy bądź kusznicy (później strzelcy z bronią prochową) mogli zza osłony krenelaży prowadzić skuteczny ostrzał bezpośredni atakującego przeciwnika, pod warunkiem że nie dali się spędzić z murów. W budownictwie obronnym wyróżniano kilka stylów formowania kreneli; najbardziej bodaj charakterystycznym był styl bizantyński, w formie schodkowych piramidek.

most obronny — budowla mostowa o ograniczonym dostępie: 1) przez przedmoście (przyczółek mostowy) w po­staci dzieła obronnego zróżnicowanego w zależ­ności od sposobu obrony (np. brama mo­stowa — w obwarowaniach średniowiecznych), 2) przez bramę obwodu obronnego (np. bramę miejską, zamkową, forteczną). Wyposażony w urządzenia obronne: przedpiersie (wzdłuż mostu zaopatrzone w strzelnice), półbaszty na filarach mostowych, mosty zwodzone w samej bliskości jakiejś fortyfikacji, do której most prowadził.

most zwodzony, wzwód, zwód — budowla mostowa wyposażona w urządzenia przeznaczone do czasowe­go podnoszenia lub przesuwania mostu przez mechaniczne usunięcie (podniesienie) przęsła znaj­dującego się najczęściej nad fosą; stosowa­ny nawet w XX w. (zapadnie i mosty przesuwane w umocnieniach Linii Maginota i w Forcie Eben Emal). Ze względu na konstrukcję rozróżnia się: 1) most zwodzony podnoszony (gdy zewnętrzna krawędź mostu podciągana jest do góry, aż do zamknięcia otworu bramy), 2) most zwodzony przesuwany (gdy jest wciągany w kierunku wnętrza obwodu obronnego, do środka twierdzy szparą w murze), 3) most zwodzony zapadniowy (gdy zewnętrzna jego krawędź opuszczana jest w dół); podnoszenie i opuszczanie mostu zwodzonego dokonywane było za pomocą lin lub łańcuchów połączonych z kołowrotem, żurawiem lub przeciwwa­gą; przesuwanie następowało dzięki syste­mowi lin i rolek. Tutaj systemy lin i wielokrążków były równie skomplikowanej konstrukcji, co przy urządzeniach podnoszących bramy.

Prześlij mi swoją opinię o artykule!