Cum libro

Testament Nobla a nagroda literacka

Z pięciu dorocznych wyróżnień, o których mowa była w testamencie Alfreda Nobla z 1895 r., jedno przeznaczono dla osoby, która w dziedzinie literatury stworzyła "najwybitniejsze dzieło zwracające się w kierunku doskonałym". Laureata wskazywać miała "Akademia w Sztokholmie", czyli wedle statutów Fundacji Nobla - Akademia Szwedzka. Te same dekrety określiły dziedzinę jako "nie tylko literaturę piękną, lecz również inne utwory, które za sprawą formy i stylu posiadają wartość literacką". Rozszerzono jednocześnie ograniczenie mówiące o przyznawaniu nagrody wyłącznie dziełom "z ubiegłego roku"; odtąd "starsze prace" również mogły być brane pod uwagą, "jeśli ich znaczenie uwidoczniło się dopiero niedawno". Oznajmiono także, iż kandydaci muszą być nominowani pisemnie przez powołane do tego osoby do 1. lutego danego roku.

Specjalny regulamin przyznał prawo nominowania członkom Akademii Szwedzkiej i innym akademiom, instytucjom i towarzystwom o podobnym charakterze, a także uniwersyteckim wykładowcom estetyki, literatury i historii. Poprawka z 1949 r. określiła "wykładowców" jako "profesorów literatury i filologii na uniwersytetach i w kolegiach". Równocześnie prawo do nominacji nadano również zeszłorocznym laureatom oraz "prezesom stowarzyszeń literackich, które reprezentują pisarską twórczość w poszczególnych krajach". Powołano także Komitet Noblowski, by "wyrażał swą opinię w kwestiach przydzielania Nagrody" i zbudowano Instytut Noblowski z biblioteką zawierającą zasobną kolekcję dzieł literackich, głównie współczesnych.

Zgodzić się na zadanie? Dyskusje w Akademii Szwedzkiej

Dwóch członków Akademii Szwedzkiej sprzeciwiło się silnie zaaprobowaniu woli Nobla w obawie, iż nowy obowiązek odwróci uwagę Akademii od jej dotychczasowych zadań i przemieni ją w "kosmopolityczny trybunał literacki". Sceptycy mogliby także powiedzieć, iż zmagająca się podówczas z wewnętrzną stagnacją Akademia była po prostu źle przygotowana do tak delikatnej roli. Permanentny Sekretarz Carl David af Wirsén odparł, że odmowa równałaby się zignorowaniu "wielkich postaci literatury europejskiej" o wyjątkowym znaczeniu oraz wspomniał o zarzutach, z jakimi spotkałaby się Akademia, gdyby nie udało jej się "uzyskać wpływowej pozycji w literaturze światowej". Poza tym nowe zadanie wcale nie byłoby obce dotychczasowym celom Akademii - znajomość najlepszych dzieł literackich w innych krajach była przecież niezbędna do oceniania walorów literatury rodzimej. Zagorzała dyskusja zakończyła się zdecydowaną aprobatą nowej roli i nie tylko ujawniła akceptację wspaniałomyślnych intencji Nobla, lecz zwiększyła też ambicje Wirséna i jego sympatyków, ambicje związane z nieoczekiwanymi możliwościami na polu polityki i kultury oraz wykorzystaniem - jak Sekretarz napisał w liście - "wielkiej potęgi i prestiżu, jaką Nobel zapisał w spadku Osiemnastu [członkom Akademii]".

Wytyczne Nobla i ich interpretacje - trochę historii

Za wytyczne w przydzielaniu literackiej Nagrody Nobla Akademia Szwedzka miała tylko ogólny wymóg dotyczący wszystkich kategorii - laureat musiał wyróżnić się z pożytkiem dla całego rodzaju ludzkiego - i specjalny warunek dotyczący literatury właśnie, mówiący o "zwróceniu się w doskonałym kierunku". Oba przykazy były ogólnikowe i w szczególności drugi z nich wywołał wiele dyskusji. Co Nobel rozumiał przez "doskonały"? Tak naprawdę historia literackiej Nagrody Nobla stanowi serię różnorakich interpretacji zmagających się z niedokładnie sformułowaną ostatnią wolą. Kolejne etapy tej historii odzwierciedlają ewoluującą wrażliwość Akademii, której skład stale ulegał zmianom. Głównym źródłem wiedzy o założeniach i kryteriach są coroczne raporty przedstawiane Akademii przez Komitet (samemu będący jej częścią). Również prywatna korespondencja pomiędzy członkami rzuca często nowe światło na zagadnienie. Istnieje jednak poważna przeszkoda. Wszystkie wewnętrzne informacje związane z przyznawaniem Nagród Nobla pozostają tajne przez 50 lat.

"Wzniosły i dźwięczny idealizm" (lata 1901-12)

Pierwszy etap, trwający od roku 1901 do 1912, nosi piętno Sekretarza Carla Davida af Wirséna, który odczytał noblowskie "idealny" jako "wzniosły i dźwięczny idealizm". Podejście takie doprowadziło do przyznania Nagrody Nobla Bjornstjerne Bjornsonowi, Rudyardowi Kiplingowi i Paulowi Heyesowi, lecz odrzuciło twórczość Lwa Tołstoja, Henryka Ibsena i Emila Zoli. Tych pierwszych cechował bowiem konserwatywny idealizm (szwedzka wersja filozofii Hegla) uświęcający instytucje Kościóła, państwa i rodziny, którego światopogląd wywodził się z epoki Goethego i Hegla (a który skodyfikował F.T. Fischer w połowie dziewiętnastego wieku). Standardy takowe były wcześniej typowe dla walki prowadzonej przez Wirséna i Akademię z radykalnymi pisarzami skandynawskimi. Testament Nobla dał Wirsénowi - zwanego "don Quijotem szwedzkiego idealizmu romantycznego" - okazję do objęcia swą zaściankową kampanią rejonów literatury międzynarodowej. Jego podejście miało niewiele wspólnego z wartościami cenionymi przez Alfreda Nobla. Z pewnością dzielił on niechęć Wirséna dla autorów pokroju Zoli, lecz był radykalnym przeciwnikiem duchowieństwa, zwolennikiem utopijnego idealizmu Shelley'a i religijnie zabarwionego ducha rewolucji.

Polityka neutralności (Pierwsza Wojna Światowa)

Następny rozdział w historii nagrody można by zatytułować jako "Literacka polityka neutralności". Dyrektywy wyznaczone przez nowego przewodniczącego Akademickiego Komitetu Noblowskiego na początku Pierwszej Wojny Światowej utrzymały wojujące państwa na dystans i dały szansę małym nacjom. Strategia ta wyjaśnia po części licznych skandynawskich laureatów. Fakt wyróżnienia Szweda Vernera von Heidenstama, Duńczyków Karla Gjellerupa oraz Henryka Pontoppidana (jeden z nielicznych przypadków podzielenia wyróżnienia) i Norwega Knuta Hamsuna (już w 1920 r.) należy tłumaczyć właśnie polityką neutralności.

"Wielki Styl" (lata dwudzieste)

Trzeciemu okresowi, pokrywającemu mniej więcej lata dwudzieste, moglibyśmy przylepić etykietkę "Wielki Styl". To kluczowe pojęcie widniejące w raportach Komitetu ujawnia związek z epoką Wirséna i jej klasycystycznymi rysami. Nowe podejście Akademii nie zgadzało się rzecz jasna ze zdarzeniami zachodzącymi w ówczesnej literaturze. Doceniło "Buddenbrooków" Tomasza Manna - arcydzieło "dorównujące Tołstojowi swym klasycznym realizmem" - lecz przemilczało "Magiczną górę". Jednakże właśnie wtedy Akademia zrezygnowała z ciasnej definicji "kierunku idealnego". W 1921 r. zinterpretowano tenże fragment testamentu swobodniej, jako "serdeczny humanitaryzm", co utorowało drogę takim pisarzom jak Anatole France i George Bernard Shaw. W latach wcześniejszych przyznanie im nagrody byłoby nie do pomyślenia.

"Powszechne zainteresowanie" (lata trzydzieste)

Dyskutując nad warunkiem głoszącym "pożytek dla całego rodzaju ludzkiego", Akademia w latach trzydziestych spróbowała nowej postawy i zastąpiła "rodzaj ludzki" zwykłymi czytelnikami rozpatrywanych dzieł. Komitet, precyzując nowe kryteria wyboru, użył w swym raporcie określenia "powszechne zainteresowanie". W tym okresie zatem Akademia decydowała się na nagradzanie pisarzy, po których twórczość sięgnąć mógł każdy - jak Sinclair Lewis bądź Pearl Buck - lecz tym sposobem Nobla nie przyznano wyborowym poetom w rodzaju Paula Valéry'ego i Paula Claudela.

CDN.

Tłumaczył: Borys Jagielski

Prześlij mi swoją opinię o artykule!

Imię/Ksywa
Opinia